Raport o pozycji kobiet w polskiej kinematografii 2018-2025

Cel, zakres i okres objęty badaniem:

Celem badania jest określenie pozycji kobiet w polskiej kinematografii w latach 2018-2025 pod kątem udziału filmowczyń kilkunastu zawodów w produkcji filmów fabularnych, dokumentalnych, animowanych i seriali, zarówno kinowych, jak i telewizyjnych oraz z innych obiegów. Ponadto badanie objęło reprezentację kobiet na ekranie, pod kątem testu Bechdel, głównych ról dla kobiet i agendy feministycznej w podziale na rodzaje i gatunki filmowe. Oprócz analizy filmów przeprowadzono analizę środowiska: ankietę „Twoja ścieżka kariery w filmie” wśród filmowczyni i filmowców polskiej branży filmowej w celu diagnozy równości szans ze względu na płeć i postulowanych zmian oraz wywiady pogłębione z wybranymi filmowczyniami, sondujące wątki z analizy filmów i ankiety.

Metodologia i źródła danych:

Badanie zrealizowano w paradygmacie krytycznej teorii feministycznej, czerpiąc z teorii punktu widzenia oraz perspektywy intersekcjonalnej. Zastosowano triangulację metodologiczną (trzy metody badawcze: analiza filmów, ankieta CAWI, wywiady pogłębione) i triangulacją danych (trzy jednostki analizy: film jako ślad produktowy, ankieta jako deklaracja, wywiad jako narracja). Opracowano bazy danych dla łącznie 4334 tytułów, a dane zaczerpnięto z filmpolski.pl, filmweb.pl, imdb.com, czołówek i napisów końcowych filmów w legalnym dostępie vod lub bezpośrednio od producentek/ów.

Najważniejsze wnioski i rekomendacje

Wnioski

Wszystkie analizowane rodzaje produkcji filmowej cechuje wyraźna segregacja płciowa, odtwarzająca podział na zawody męskie i kobiece, wynikające ze stereotypów płci i wpływające na nierówności płacowe. Ma ona charakter horyzontalny między zawodami, jak i wertykalny w ramach pionów. Skrajna marginalizacja kobiet, poniżej 10% udziału, przejawia się w zdjęciach, kompozycji muzycznej i dźwięku we wszystkich rodzajach filmów.

Branża filmowa zmienia się, ale powoli i nierównomiernie. W porównaniu z poprzednim okresem badawczym odnotowano największy wzrost udziału kobiet w produkcji, kierownictwie produkcji i reżyserii, ale to wciąż zaledwie kilka punktów procentowych, co potwierdza powolną, lecz systematyczną feminizację zawodów decyzyjnych.

Większa liczba zrekrutowanych studentek szkół filmowych (nieco ponad połowa przyjęta w badanym okresie w Łodzi i Katowicach) nie przełoży się automatycznie na zwiększenie udziału filmowczyń w produkcji w następnych latach. Pokazuje to sytuacja studentek i absolwentek animacji w Szkole Filmowej w Łodzi

Badania dowodzą, że obecność kobiet w kluczowych funkcjach twórczych i producenckich wiąże się z wyższą reprezentacją filmów w obiegu festiwalowym i większym prawdopodobieństwem selekcji, nominacji i nagród. Niekoniecznie mają adekwatny wpływ na wyniki box office. Kobiety nie debiutują jako reżyserki filmów o potencjale komercyjnym, stąd m.in. stanowią ¼ wśród osób debiutujących.

Blisko połowa produkcji fabularnych, długometrażowych i seriali premium nie zdała Testu Bechdel, Oznacza to, że niemal połowa nie spełniła tego minimalnego kryterium kobiecej obecności na ekranie – dwóch rozmawiających ze sobą kobiet o czymś innym niż (romantycznie) o mężczyźnie. Największy ubytek pojawia się na ostatnim etapie testu – tematu ich rozmowy. Kobiece autorstwo scenariusza/reżyserii, pierwowzoru literackiego oraz inicjatywy producenckiej zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się głównej bohaterki i prowadzi do bardziej zrównoważonego rozkładu widzialności.

Badanie pokazuje, że nierówność płci w polskiej branży filmowej nie sprowadza się do liczby kobiet aktywnych w zawodzie. Najsilniej przejawnia się w niższych i mniej stabilnych dochodach kobiet, ograniczonym dostępie do autorytetu, samodzielnego autorstwa i nieformalnych sieci kontaktów, obciążeniu znacznie wyższymi kosztami rodzicielstwa i opieki nad osobami zależnymi oraz obniżonym poczuciu bezpieczeństwa w pracy.

Wiek jako ogólna bariera dotyka kobiety i mężczyzn podobnie. Może jednak kumulować się z płcią: starsza kobieta doświadcza wspólnego ageizmu, a jednocześnie nie uzyskuje takiej samej ekonomicznej premii senioralnej jak mężczyzna, z kolei młoda kobieta nie rokuje tak jak młody mężczyzna, ze względu na wzorce zawodowe i przewidywane macierzyństwo.

Rekomendacje

Zachęca się producentki i producentów do poszerzenia swojej sieci kontaktów o filmowczynie różnych zawodów, a zwłaszcza kompozytorki muzyki filmowej, autorki zdjęć i dźwiękowczynie – rezultaty ich pracy to często osiągnięcia wysokiej klasy.

Rekomenduje się kształcenie kobiet w szkołach filmowych nie tylko do autorstwa, ale również do kina o potencjale komercyjnym, nowoczesnych technologii VFX, a wszystkich także do II reżyserii. Osobom absolwenckim zaleca się zrzeszanie w gildiach, organizacjach pozarządowych i nieformalnych kolektywach.

Zaleca się weryfikację pozytywnego wyniku testu Bechdel w produkcjach dofinansowanych przez PISF (obecnie to jedynie deklaracja wnioskodawcy). Najwyższy ubytek w teście Bechdel następuje przy 3 pytaniu o temat rozmowy między kobietami – to wskazówka dla scenarzystek i scenarzystów. Ponadto zaleca się wprowadzenie pierwowzoru literackiego jako kosztu kwalifikowanego do budżetu krótkometrażowego filmu animowanego we wnioskach do PISF.

Najbardziej uderzająca jest dysproporcja między postaciami kobiecymi a męskimi w biografistyce i filmach historycznych, postuluje się organizację konkursów scenariopisarskich na biografie kobiet i herstorie. Agenda feministyczna stała się przedmiotem parodii w filmach fabularnych o wysokiej frekwencji, to oznacza oddanie przez ambitne kino pola rzeczywistych problemów współczesnych Polek w dobie ożywienia protestów społecznych i zmiany wrażliwości. Apeluje się do nadawców publicznych/misyjnych o uważność na tę kwestie i wspieranie progresywnych, a nie jedynie zachowawczych produkcji filmowych, w tym seriali.

Wśród postulowanych zmian zarówno przez filmowczynie, jak i filmowców najszerszy konsensus dotyczy transparentności wynagrodzeń, procedur zgłaszania nadużyć, zabezpieczeń społecznych na wypadek choroby, na potrzeby rodzicielstwa i emerytury, kodeksu dobrych praktyk i anonimowego kanału zgłoszeń do PISF. Różnice opinii między płciami są największe przy rozwiązaniach bezpośrednio wyrównujących zasoby: wprowadzeniu parytetów, wydzielenia części budżetu dla filmów kobiet i edukacji równościowej. Niemniej mechanizmy stosowane w Szwecji czy we Francji dały tam rezultaty niedostępne w podejściach opartych wyłącznie dla rekomendacjach i dobrych intencjach. To argument za pozytywnym działaniem, czyli działaniem preferującym niedoreprezentowana grupę, a nie jedynie negatywnym – zakazem dyskryminacji.

Nie wszystkie problemy są genderowe. Ageizm, prekariat i arbitralność decyzji dotykają także mężczyzn. Badanie pokazuje jednak, że kobiety częściej ponoszą koszty tych samych warunków. Jednocześnie ochrona praw twórców (wzorcowe umowy, klauzule po developmencie, odkup praw przez twórców i rzecznik praw twórców) uzyskuje podobne poparcie kobiet i mężczyzn. To ważna przestrzeń budowania koalicji, na której skorzystają wszyscy.

Skład zespołu badawczego z zaznaczeniem kierownictwa i ról:

Zespół badawczy w składzie:
dr hab. Monika Talarczyk, kierowniczka badań, autorka części poświęconej fabule,
dr Małgorzata Świderska – autorka części poświęconej dokumentowi,
dr Hanna Margolis – autorka części poświęconej animacji,
dr Sylwia Szostak – autorka części poświęconej serialom.

Podpis i cytowanie:

M. Talarczyk (kier. badań), M. Świderska, H. Margolis i S. Szostak, Raport o pozycji kobiet w polskiej kinematografii 2018-2025, Warszawa 2026.
Raport został opracowany na zlecenie Kobiet Filmu i dofinansowany przez PISF.