Idea i geneza ruchu

Inicjatywa „50/50 by 2020” miała na celu osiągnięcie równości płci na wszystkich szczeblach branży filmowej – od komisji eksperckich, przez jurorów, po dostęp do finansowania i kluczowe stanowiska decyzyjne. Po sukcesie Szwedzkiego Instytutu Filmowego, ruch został nagłośniony w całej Europie. Polska odsłona rozwinęła się za sprawą Inicjatywy Kobiety Filmu oraz wsparcia najważniejszych środowisk branżowych.

Francuski i szwedzki prekursor

Za bezpośredniego prekursora ruchu równościowego w Europie uznaje się Szwedzki Instytut Filmowy, którym kierowała Anna Serner. To właśnie inicjatywa Serner zaczęła forsować ideę „FiftyFifty by 2020”, stanowiąc inspirację dla kolejnych krajów, w tym Polski oraz Francji. Szczególne znaczenie dla rozwoju idei w Europie miała konferencja na festiwalu w Cannes w 2016 roku z udziałem szwedzkiej i francuskiej ministry kultury, co zaowocowało szybkim zaadaptowaniem tego podejścia przez francuskie instytucje.

Realizacja w Polsce

W Polsce inicjatywa zyskała rozgłos podczas Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni w 2019 roku.

Polskie kino jest kobietą – pisano na stronie festiwalu (link) – tymczasem reżyserki filmów fabularnych skorzystały z zaledwie 13 (!) procent budżetu przyznawanego przez PISF na filmy fabularne, co oznacza, że mężczyźni mieli w swej dyspozycji 87 procent budżetu na produkcję.

Dr hab. MONIKA TALARCZYK ze Szkoły Filmowej w Łodzi prowadzi badania, których wyniki są nieubłagane i pokazują, że kobiety w kinematografii mają mniejsze szanse rozwoju zawodowego, są rzadziej zatrudniane, zarabiają mniej i są gorzej traktowane przy podziale środków.

Renata Czarnkowska-Listoś zapraszała:

„Inicjatywa Kobiety Filmu – zrzeszająca ponad 3000 kobiet pracujących w branży filmowej w Polsce – podczas festiwalu zaprasza na spotkanie poświęcone sytuacji polskich filmowczyń w odniesieniu do dyrektywy Komisji Europejskiej „50/50 w 2020”.
To ogólnoeuropejska akcja, której celem jest wyrównanie szans kobiet i mężczyzn filmowców – nie tylko poprzez parytety we wszystkich ciałach decydujących o przyszłości europejskiej kinematografii, komisjach eksperckich i jurorskich, ale także o równy dostęp do finansowania. Eksperci i filmowcy odpowiedzą na pytania, co oznacza pojęcie parytet oraz zastanowią się nad propozycjami rozwiązań, które umożliwią zwiększenie roli kobiet w filmie. Zostaną również przedstawione wyniki badań z ostatnich 12 lat dotyczące pozycji kobiet w polskim przemyśle filmowym”.

Działania obejmowały:

• Apel o parytet w organach decyzyjnych i jurorskich,
• Promowanie szerszego udziału kobiet w reżyserii, produkcji i scenopisarstwie,
• Upowszechnianie raportów i badań na temat udziału kobiet w polskiej kinematografii.

W efekcie podpisano pierwszą krajową deklarację równościową:

Gdynia, 21 września 2019

DEKLARACJA  DOTYCZĄCA WDRAŻANIA RÓWNOŚCI PŁCI W BRANŻY FILMOWEJ

W odpowiedzi na inicjatywę Kobiet Filmu, działających na rzecz równego statusu kobiet w polskiej branży filmowej, zainspirowani międzynarodowym ruchem na rzecz równości płci 5050×2020, w imieniu Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, deklarujemy co następuje:
– przygotowanie harmonogramu  i trybu wprowadzania zmian mających na celu równość płci we wszystkich ciałach decyzyjnych Festiwalu: Rada Programowa, Zespół Selekcyjny, Zespół Kwalifikacyjny, Komitet Organizacyjny, Jury
– kontynuację polityki  transparentności, tj. dalsze  upublicznianie nazwisk Komisji Selekcyjnej i Rady programowej Festiwalu w celu monitorowania udziału kobiet w ciałach decyzyjnych Festiwalu
– prowadzenie i  udostępnianie  statystyk, dotyczących płci autorów  filmów zgłaszanych do selekcji festiwalowej, w celu zapewnienia Kobietom Filmu rzetelnych danych
– przedstawienie, podczas 44. Festiwalu Filmów Fabularnych w Gdyni, rezultatów przedsięwziętych działań na rzecz równego traktowania kobiet  w branży filmowej  przez władze FPFF

Leszek Kopeć,
Wojciech Marczewski

Efekty inicjatywy w Polsce

Wprowadzenie postulatów 50/50 wpłynęło wymiernie na polską branżę filmową:

• W latach 2017–2022 kobiety wyreżyserowały 20% wszystkich filmów wprowadzonych do dystrybucji kinowej, co pokazuje istotny wzrost wobec średniej 14% z poprzedniej dekady.
• Udział kobiet wśród reżyserek filmów dofinansowanych przez Polski Instytut Sztuki Filmowej wzrósł do rekordowych 38% w 2018 roku i 33% w 2022 roku. Średnio 27% filmów dofinansowanych przez PISF w latach 2017–2022 powstało pod przewodnictwem reżyserek.
• Kobiety coraz częściej zajmują kluczowe stanowiska w komisjach eksperckich oraz jury najważniejszych festiwali, m.in. na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, gdzie w 2022 roku kobiety stanowiły większość we wszystkich składach jurorskich, a jury konkursu krótkometrażowego składało się wyłącznie z kobiet.
• Wzrost udziału kobiet widoczny jest także na uczelniach – na wydział reżyserii w łódzkiej Szkole Filmowej w 2021 roku przyjęto wyłącznie kobiety, co wcześniej było nie do pomyślenia.

Wnioski i nowe wyzwania

Inicjatywa 50/50 przyczyniła się do wzrostu świadomości problemu nierówności płci, poprawiła dostęp kobiet do finansowania i obejmowania kluczowych stanowisk oraz zaowocowała większą reprezentacją kobiet w polskiej branży filmowej.

Sukces ten nie byłby możliwy bez inspiracji zagranicznymi wzorcami, ale przede wszystkim konsekwentnych działań organizacji środowiskowych i instytucji publicznych.

Po roku 2020 w polskim kinie dzięki Inicjatywie Kobiet Filmu 50:50 zanotowano istotne zmiany w roli kobiet, szczególnie w sferze produkcji i decyzyjności filmowej.
Kluczowe efekty to:

• Wzrost udziału kobiet w komisjach eksperckich Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej (PISF) – wprowadzono regulacje, które wymuszają minimum 35% kobiet wśród liderów komisji ekspertów oraz obecność przynajmniej jednej kobiety w każdej komisji. To znacząco poprawiło reprezentację kobiet przy decyzjach o dofinansowaniu filmów.
• Zwiększenie udziału reżyserek i producentek – kobiety coraz częściej obejmują role reżyserek i producentek, co pozytywnie wpływa na różnorodność tematyczną i narracyjną kina polskiego.
• Parytet w ciałach decyzyjnych i jury festiwali filmowych – duże festiwale, w tym Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, przyjęły politykę równowagi płci w składach jury i komisjach selekcyjnych, co przyczynia się do bardziej zrównoważonego przedstawiania twórczości kobiet.
• Widoczność kobiet na ekranie – choć wciąż istnieje problem niewystarczającej reprezentacji dojrzałych kobiet w rolach aktorskich, rośnie liczba filmów tworzonych przez kobiety, które podejmują tematy kobiece z większą głębią i różnorodnością.

Inicjatywa 50/50 stworzyła ramy do systemowych zmian, które zaczynają przekładać się na realne wyrównanie szans kobiet w polskiej branży filmowej po 2020 roku.

Jednocześnie środowisko filmowe podkreśla, że proces ten wymaga dalszej konsekwencji, zwłaszcza w obszarze reprezentacji aktorek w różnym wieku.

Kobiety Filmu nie ustają w działaniach.